ایلام و ظرفیت‌های مغفول مانده گردشگری

به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،استان ایلام را می‌توان یکی از متفاوت‌ترین استان‌های غرب کشور دانست؛ سرزمینی که در فاصله‌ای نه‌چندان دور از مرزهای غربی ایران، مجموعه‌ای کم‌نظیر از طبیعت، تاریخ، فرهنگ و جاذبه‌های گردشگری را در خود جای داده است؛ از جنگل‌های بلوط و کوهستان‌های زاگرس گرفته تا آبشارها، رودخانه‌ها، غارها، تنگه‌ها، آثار تاریخی و روستاهایی که ظرفیت تبدیل شدن به مقصدهای گردشگری را دارند.

 با این حال، میان آنچه ایلام در اختیار دارد و آنچه از صنعت گردشگری به دست آورده، فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. استانی که هر ساله در ایام اربعین میزبان حجم عظیمی از زائران عبوری از مرز مهران است، هنوز نتوانسته بخش قابل‌توجهی از این جمعیت را به ماندگاری در داخل استان ترغیب کند.

 مسئله اصلی اینجاست؛ ایلام برای میلیون‌ها مسافر، بیشتر «مسیر عبور» است تا «مقصد سفر».

 این در حالی است که توسعه گردشگری می‌تواند برای استانی مانند ایلام، تنها به معنای افزایش تعداد مسافران نباشد؛ بلکه می‌تواند زنجیره‌ای از اشتغال، رونق صنایع‌دستی، توسعه اقامتگاه‌ها، افزایش درآمد جوامع محلی و ایجاد فرصت‌های جدید برای جوانان را به همراه داشته باشد.

ایلام؛ سرزمینی با جاذبه‌های پراکنده اما کم‌معرف

 ایوب ناصری، استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه ایلام،  با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی استان، ایلام را از مناطق منحصربه‌فرد کشور از نظر جاذبه‌های طبیعی می‌داند.

 جنگل‌های بلوط زاگرس، آبشارهای چمزی و گچان، رودخانه‌ها، ارتفاعات، غارها و دره‌های طبیعی تنها بخشی از ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند گردشگران داخلی و خارجی را به ایلام جذب کنند.

 اما مشکل از جایی آغاز می‌شود که این جاذبه‌ها در بسیاری از موارد به یک بسته گردشگری تبدیل نشده‌اند؛ یعنی گردشگر ممکن است یک جاذبه را بشناسد، اما نداند چگونه به آن دسترسی پیدا کند، کجا اقامت داشته باشد، چه خدماتی دریافت کند و در کنار آن چه مکان‌های دیگری را می‌تواند ببیند.

 در صنعت گردشگری، وجود یک جاذبه به تنهایی کافی نیست. جاذبه باید در کنار حمل‌ونقل، اقامت، خدمات، تبلیغات، راهنمای گردشگری و برنامه مشخص سفر قرار گیرد تا بتواند به ارزش اقتصادی تبدیل شود.

 ایلام در بخش نخست این زنجیره یعنی جاذبه، ظرفیت‌های فراوانی دارد؛ اما در بخش‌هایی از زنجیره تکمیل‌کننده گردشگری همچنان با کمبودهایی مواجه است.

گردشگر می‌آید؛ اما گاهی دست خالی برمی‌گردد

 رحمان محمدی، راهنمای گردشگری در شهرستان دره‌شهر، یکی از مشکلات مهم را نبود امکانات اولیه در برخی مناطق گردشگری می‌داند.

 به گفته او، گردشگرانی از شهرهایی مانند تهران و اصفهان برای بازدید از آثار تاریخی و طبیعی دره‌شهر به استان سفر می‌کنند، اما در برخی نقاط نبود اقامتگاه مناسب، تابلوهای راهنما، سرویس‌های بهداشتی، جاده مناسب و خدمات کافی می‌تواند از جذابیت سفر آنها بکاهد.

 این مسئله تنها یک مشکل خدماتی نیست؛ هر گردشگری که به دلیل نبود امکانات، مدت اقامت خود را کاهش دهد، بخشی از درآمدی را که می‌توانست وارد اقتصاد استان شود نیز با خود از ایلام خارج می‌کند.

 در مقابل، تجربه اقامتگاه‌های بوم‌گردی نشان داده است که هرگاه ظرفیت‌های محلی با یک برنامه مشخص در اختیار گردشگر قرار گیرد، استقبال نیز شکل می‌گیرد.

 خانه‌های روستایی که به اقامتگاه تبدیل شده‌اند، غذاهای محلی، صنایع‌دستی، محصولات کشاورزی و سبک زندگی جوامع محلی، می‌توانند بخشی از تجربه‌ای باشند که گردشگر امروز به دنبال آن است.

گردشگری؛ فرصتی برای ماندن جوانان

 گردشگری تنها مسئله‌ای مربوط به سفر و تفریح نیست؛ برای استان‌هایی مانند ایلام، می‌تواند با مسئله اشتغال و مهاجرت نیز ارتباط مستقیم داشته باشد.

 زهرا یاری، یکی از بانوان کارآفرین در شهرستان آبدانان،  می‌گوید فعالیت در حوزه صنایع‌دستی زمانی رونق واقعی پیدا می‌کند که گردشگر در استان حضور داشته باشد.

 به گفته او، کارگاه‌های کوچک صنایع‌دستی می‌توانند برای زنان و جوانان منطقه فرصت درآمدزایی ایجاد کنند و در صورت رونق گردشگری، بازار فروش محصولات محلی نیز توسعه پیدا خواهد کرد.

 این نگاه، گردشگری را از یک فعالیت خدماتی صرف فراتر می‌برد؛ گردشگر وقتی وارد یک منطقه می‌شود، برای اقامت، غذا، حمل‌ونقل، خرید، بازدید و تفریح هزینه می‌کند. بنابراین پول گردشگر تنها به هتل یا اقامتگاه نمی‌رسد، بلکه میان مجموعه‌ای از فعالان اقتصادی توزیع می‌شود.

 از همین‌جاست که یک گردشگر می‌تواند برای راننده، صاحب اقامتگاه، فروشنده صنایع‌دستی، رستوران‌دار، کشاورز و راهنمای محلی نیز درآمد ایجاد کند.

چرا ایلام هنوز مقصد نشده است؟

 یاسر سلیمانی، کارشناس توسعه گردشگری، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، کمبود اقامتگاه‌های استاندارد، ضعف تبلیغات و پایین بودن میزان سرمایه‌گذاری را از مهم‌ترین موانع توسعه گردشگری استان می‌داند.

 این موانع در کنار یکدیگر، چرخه‌ای ایجاد می‌کنند که خروج از آن دشوار است؛ سرمایه‌گذار زمانی وارد منطقه می‌شود که گردشگر وجود داشته باشد و گردشگر نیز زمانی ماندگار می‌شود که زیرساخت و خدمات مناسب وجود داشته باشد.

 بنابراین، توسعه گردشگری نیازمند شکستن این چرخه است.

 در چنین شرایطی، نقش دولت می‌تواند ایجاد زیرساخت و فراهم کردن بستر سرمایه‌گذاری باشد و بخش خصوصی نیز با ورود به پروژه‌های اقامتی، تفریحی و خدماتی، ظرفیت‌های موجود را فعال کند.

 در واقع، نمی‌توان انتظار داشت یک دستگاه دولتی به تنهایی صنعت گردشگری استان را متحول کند.

اربعین؛ بزرگ‌ترین فرصت گردشگری ایلام

 شاید هیچ ظرفیت دیگری در ایلام به اندازه اربعین، امکان ایجاد یک جریان گسترده گردشگری را در اختیار استان قرار ندهد.

 مرز مهران هر ساله شاهد حضور گسترده زائرانی است که برای سفر به عراق از این مسیر عبور می‌کنند. بخش مهمی از این جمعیت، ایلام را نه به عنوان مقصد، بلکه به عنوان مسیر ورود و خروج می‌شناسند.

 اینجاست که یک پرسش اساسی شکل می‌گیرد: چگونه می‌توان بخشی از این مسافران را از «مسافر عبوری» به «مهمان ایلام» تبدیل کرد؟

 پاسخ این پرسش، صرفاً ساخت یک هتل یا تبلیغ یک جاذبه نیست. باید بسته‌های مشخص سفر طراحی شود؛ مسیرهای یک‌روزه و دو‌روزه، معرفی جاذبه‌های نزدیک به مسیر، ایجاد خدمات مناسب، اطلاع‌رسانی در پایانه‌ها و مسیرهای پرتردد و ارائه برنامه‌ای که زائر بتواند بدون ایجاد اختلال در هدف اصلی سفر خود، بخشی از زمانش را به بازدید از ایلام اختصاص دهد.

 حجت‌الاسلام والمسلمین سید عبدالله امینی، امام‌جمعه مهران، اربعین را فرصتی مهم برای استان می‌داند و تأکید دارد که تقویت زیرساخت‌ها و فراهم کردن شرایط ماندگاری زائران می‌تواند آثار اقتصادی قابل‌توجهی برای ایلام داشته باشد.

 در عین حال، بهره‌گیری از ظرفیت اربعین نیازمند توجه به ماهیت معنوی این رویداد است و توسعه خدمات نباید به گونه‌ای باشد که فضای معنوی سفر را تحت تأثیر قرار دهد.

تاریخ ایلام هنوز به‌درستی روایت نشده است

 اگر طبیعت، برگ برنده ایلام در گردشگری باشد، تاریخ و تمدن می‌تواند دومین ظرفیت مهم استان باشد.

 ایلام تنها جنگل و کوهستان نیست؛ آثار تاریخی متعددی در این استان وجود دارد که می‌توانند بخشی از هویت گردشگری آن را شکل دهند.

 شهر باستانی ماداکتو، قلعه والی، نقش‌برجسته گل‌گل ملکشاهی و پل تاریخی گاومیشان، تنها بخشی از این ظرفیت‌ها هستند.

 علی حاتمی، پژوهشگر تاریخ، معتقد است بسیاری از این آثار برای حتی گردشگران ایرانی نیز ناشناخته‌اند و معرفی آنها نیازمند مستندسازی، تبلیغات و برنامه‌ریزی برای ثبت و معرفی در سطح ملی و بین‌المللی است.

 واقعیت این است که یک اثر تاریخی تا زمانی که روایت نشود، معرفی نشود و در مسیر گردشگری قرار نگیرد، الزاماً به مقصد گردشگری تبدیل نمی‌شود.

 گردشگر تنها یک بنا را نمی‌بیند؛ او داستان آن بنا را می‌خواهد. اگر روایت تاریخی، مسیر دسترسی، راهنمای محلی و تجربه مناسب در کنار اثر قرار گیرد، یک بنای تاریخی می‌تواند به یک محصول گردشگری تبدیل شود.

طبیعتی که باید از آن حفاظت کرد

 توسعه گردشگری البته نباید به قیمت تخریب طبیعت تمام شود.

 جنگل‌های بلوط، رودخانه‌ها، آبشارها، غارها و مناطق کوهستانی ایلام سرمایه‌هایی هستند که اگر بدون برنامه در معرض حضور گسترده گردشگران قرار گیرند، ممکن است با آسیب‌های زیست‌محیطی روبه‌رو شوند.

 بنابراین، توسعه گردشگری پایدار باید همزمان دو هدف را دنبال کند؛ افزایش بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌های طبیعی و حفاظت از همان منابع.

 ایجاد مسیرهای مشخص گردشگری، آموزش گردشگران، مدیریت پسماند، جلوگیری از ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه و مشارکت جوامع محلی می‌تواند در این زمینه اهمیت داشته باشد.

 در چنین مدلی، مردم محلی تنها تماشاگر توسعه گردشگری نیستند؛ بلکه خود به یکی از صاحبان اصلی این صنعت تبدیل می‌شوند.

۷۰ پروژه؛ یک گام، نه پایان راه

 مدیرکل میراث‌فرهنگی استان ایلام نیز از اجرای ۷۰ پروژه گردشگری در استان خبر داده و توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مرمت آثار تاریخی و معرفی جاذبه‌ها در نمایشگاه‌های ملی را از اقدامات انجام‌شده عنوان کرده است.

 با این حال، به گفته وی، منابع موجود متناسب با نیازهای گردشگری استان نیست و برای ایجاد تحول، مشارکت بخش خصوصی و حمایت دولت ضروری است.

 وجود پروژه‌های متعدد می‌تواند بخشی از مشکل زیرساخت را حل کند؛ اما مهم‌تر از تعداد پروژه‌ها، نحوه اتصال آنها به یکدیگر است.

 اگر یک هتل ساخته شود اما جاذبه اطراف آن معرفی نشود، اگر یک اثر تاریخی مرمت شود اما مسیر دسترسی مناسبی نداشته باشد یا اگر یک منطقه طبیعی تبلیغ شود اما خدمات اولیه در آن وجود نداشته باشد، زنجیره گردشگری همچنان ناقص باقی می‌ماند.

گردشگری می‌تواند اقتصاد محلی را حرکت دهد

 افشین مرادی، استاد اقتصاد دانشگاه ایلام، گردشگری را صنعتی دارای اثرات مستقیم و غیرمستقیم بر اشتغال می‌داند.

 از نگاه اقتصادی، گردشگر تنها مصرف‌کننده خدمات اقامتی نیست؛ حضور او می‌تواند حمل‌ونقل، صنایع‌دستی، رستوران‌ها، فروش محصولات محلی، خدمات تفریحی و فعالیت‌های فرهنگی را نیز رونق دهد.

 به همین دلیل، سیاست‌گذاری گردشگری باید از ساخت پروژه‌های منفرد فراتر برود و به سمت ایجاد «زنجیره ارزش گردشگری» حرکت کند.

 ارائه بسته‌های سرمایه‌گذاری، تسهیل دریافت تسهیلات، حمایت از کارآفرینان محلی، آموزش نیروی انسانی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، می‌تواند بخشی از این زنجیره را تکمیل کند.

سهم رسانه در ساختن مقصد

 یکی از مهم‌ترین مشکلات گردشگری ایلام، ناشناخته بودن بسیاری از ظرفیت‌های استان است.

 لیلا احمدی، فعال رسانه‌ای، بر نقش رسانه‌ها در معرفی جاذبه‌های استان تأکید دارد و معتقد است تولید فیلم، مستند، گزارش‌های میدانی و محتوای فضای مجازی می‌تواند تصویری متفاوت از ایلام به مخاطبان ارائه دهد.

 امروز مقصد گردشگری فقط با بروشور معرفی نمی‌شود؛ یک تصویر جذاب، یک ویدئوی کوتاه، روایت یک گردشگر یا گزارش یک سفر می‌تواند هزاران نفر را با یک منطقه آشنا کند.

 ایلام برای تبدیل شدن به مقصد گردشگری، علاوه بر زیرساخت، به «روایت» نیاز دارد؛ روایتی که طبیعت، تاریخ، غذا، فرهنگ، مردم و سبک زندگی استان را در کنار هم قرار دهد.

ایلام؛ از گذرگاه به مقصد

 ایلام امروز میان دو واقعیت قرار گرفته است؛ از یک سو ظرفیت‌هایی که می‌توانند گردشگری استان را متحول کنند و از سوی دیگر زیرساخت‌ها، تبلیغات و سرمایه‌گذاری‌هایی که هنوز با ظرفیت واقعی استان فاصله دارند.

 مهم‌ترین فرصت ایلام شاید این باشد که برای ساختن یک صنعت گردشگری از نقطه صفر شروع نمی‌کند. طبیعت، تاریخ، فرهنگ، صنایع‌دستی، روستاها و مهم‌تر از همه جریان گسترده زائران اربعین، سرمایه‌های اولیه‌ای هستند که می‌توان بر پایه آنها برنامه‌ریزی کرد.

 اما تبدیل این ظرفیت‌ها به ثروت و اشتغال، نیازمند برنامه‌ای منسجم است؛ برنامه‌ای که در آن دولت زیرساخت ایجاد کند، بخش خصوصی سرمایه‌گذاری کند، جوامع محلی سهم واقعی خود را از اقتصاد گردشگری به دست آورند و رسانه نیز وظیفه معرفی این ظرفیت‌ها را بر عهده بگیرد.

 اگر این حلقه‌ها به یکدیگر متصل شوند، ایلام می‌تواند از تصویری که تنها آن را یک استان مرزی و مسیر عبور می‌بیند، فاصله بگیرد.

 مسئله امروز گردشگری ایلام، کمبود جاذبه نیست؛ مسئله، تبدیل جاذبه به «مقصد» است.

 

 مقصدی که گردشگر برای رسیدن به آن برنامه‌ریزی کند، چند ساعت یا چند روز در آن بماند، از خدمات محلی استفاده کند و بخشی از هزینه سفر خود را در اقتصاد مردم استان باقی بگذارد.

 ایلام ظرفیت آن را دارد که طبیعت زاگرس را به اقتصاد محلی پیوند بزند، تاریخ خود را به یک محصول فرهنگی تبدیل کند، صنایع‌دستی زنان و جوانان را به بازارهای جدید برساند و از میلیون‌ها مسافر عبوری، بخشی را به گردشگر ماندگار تبدیل کند.

 راه رسیدن به این هدف کوتاه نیست؛ اما اگر برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری، معرفی و حفاظت از ظرفیت‌ها همزمان پیش برود، گردشگری می‌تواند یکی از مسیرهای مهم برای ایجاد اشتغال، کاهش مهاجرت و تقویت اقتصاد محلی در ایلام باشد.

 در نهایت، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایلام جاذبه گردشگری دارد یا نه؛ پاسخ این پرسش سال‌هاست روشن است. پرسش مهم‌تر این است که آیا می‌توان میان این جاذبه‌ها، زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاران، مردم محلی و گردشگران یک زنجیره منسجم ایجاد کرد؟

 آینده گردشگری ایلام، بیش از آنکه به تعداد جاذبه‌ها وابسته باشد، به پاسخ همین پرسش گره خورده است.

منبع:ایلام بیدار