آیا «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» گره ترافیک ایلام را می‌گشاید؟
به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،۲۲ سپتامبر (یکم مهرماه) که با عنوان روز جهانی بدون خودرو نام‌گذاری شده، فراخوانی است تا رانندگان دست‌کم برای یک روز، موتور خودروهای شخصی را خاموش کنند، با این حال، وابستگی شدید به خودرو تا آنجا پیش رفته که بسیاری از شهروندان حتی برای خریدهای کوچک یا جابه‌جایی در مسافت‌های کوتاه نیز از وسیله نقلیه شخصی استفاده می‌کنند.
کارشناسان بر این باورند که اصلاح این رفتار، نیازمند آموزش، هنجارسازی، وضع قانون‌های حمایتی و از همه مهم‌تر ایجاد زیرساخت‌های جایگزین مانند ناوگان همگانی کارآمد، مسیرهای دوچرخه‌سواری و گذرگاه‌های ایمن پیاده‌روی است و در غیر این صورت، این برنامه‌ها و طرح‌ها از سطح شعار فراتر نخواهد رفت.
محاسبه‌های آماری نشان می‌دهد اگر مصرف روزانه بنزین کشور را ۱۲۵ میلیون لیتر در نظر بگیریم، با مشارکت تنها ۲۰ درصدیِ چهار میلیون دارنده خودرو شخصی و خاموش ماندن خودروها برای یک روز در هفته، روزانه نزدیک به ۱۰ میلیون لیتر صرفه‌جویی در مصرف این فرآورده راهبردی رخ می‌دهد، رقمی که در طول سال می‌تواند دگرگونی بزرگی در مدیریت مصرف انرژی کشور پدید آورد.
مشکل ترافیک در ایلام، سال‌هاست که به کلافی سردرگم تبدیل شده است که با تزریق بودجه‌های سنگین و ساخت زیرگذرها نه تنها باز نشده بلکه با افزایشِ تقاضای سفر، پیچیده‌تر نیز شده است.
در شهری که اگر خیابان‌ها برای خودروها پهن‌تر اما برای عابران ناامن‌تر شود، دیگر نمی‌توان تنها با تکیه بر بتن و سیمان و ساخت زیرگذر و روگذر به دنبال گشایش بود چرا که نگاه «خودرومحوری» شهروندان، در عمل به بن‌بستی در مدیریت فضای شهری انجامیده است.
بحران ترافیک ایلام ریشه‌های ژرف‌تر از کمبود زیرگذر دارد، تمرکز مراکز خدماتی، درمانی و اداری در هسته مرکزی، نبود پیوست‌های مطالعاتی دقیق در تصمیم‌گیری‌های شورای ترافیک، کمبود خودروگاه‌های استاندارد، افزایش روزافزون شمار خودروهای متحرک در سطح شهر، تک سرنشینی خودروها و نبود ناوگان حمل و نقل عمومی در شهر و همچنین فرهنگ خودرویی که باید تغییر یابد، مجموعه‌ای از عواملی است که سبب شده هزینه‌های کلان عمرانی به هدررفت سرمایه تبدیل شود.
در شرایطی که هسته مرکزی شهر با کوچکترین بارندگی یا پایان کلاس‌های مدارس قفل می‌شود، مدیریت «تقاضای سفر» و فرهنگ‌سازی استفاده از خودرو توسط شهروندان بیش از «توسعه زیرساخت» ضرورت یافته است.
در چنین فضایی، پویش «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» تلنگری برای بازگشت به پیاده‌روی، استفاده از سامانه همگانی و دوچرخه‌سواری است.
این حرکت تغییری بنیادین در مدیریت شهر است که ظرفیت دارد فرهنگ وابسته به خودرو را به سمت «شهر انسان‌محور» تغییر دهد.
تجربه شهرهای موفق نشان می‌دهد که مهار ترافیک، نه در زیرگذرها که در اصلاح رفتار شهروندی در استفاده از خودرو نهفته است.
پیوستن دستگاه‌های دولتی ایلام به این پویش، گامی به سوی پذیرش این حقیقت است که برای نجات هسته مرکزی از خفگی، راهی جز مدیریت تقاضای سفر و کاهش حضور خودروهای تک‌سرنشین وجود ندارد، تغییری که از اراده مدیران و همراهی کارکنان آغاز می‌شود و می‌تواند پیش‌درآمدی بر تحولی بزرگ در زیست شهری باشد.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار ایلام روز شنبه (۳۱ مرداد) در نشست شورای ترافیک استان اظهار کرد که اجرای طرح جامع ترافیک و تدوین برنامه یک‌ساله برای مدیریت تردد با آغاز سال تحصیلی و افزایش رفت و آمد خودروها، راهکار اصلی بازکردن گره‌های ترافیکی در مرکز استان است.
رضا دارابی یادآور شد: برنامه‌ریزی پیشگیرانه و استفاده از همه ظرفیت‌های موجود می‌تواند از شکل‌گیری گره‌های ترافیکی در خیابان‌ها به ویژه در محدوده مدارس جلوگیری کند.
وی یادآور شد: دو مرحله از طرح جامع ترافیک شهر ایلام در وزارت کشور تصویب شده و شهرداری باید با جدیت پیگیر تصویب مرحله‌های باقی‌مانده طرح شود.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار افزود: بخش مهمی از مسائل ترافیکی شهر ایلام در این طرح پیش‌بینی شده و اجرای کامل آن نقش موثری در ساماندهی عبور و مرور و ارتقای ایمنی شهروندان دارد.
دارابی اضافه کرد: ساخت خودروگاه طبقاتی و ساماندهی دستفروشان در هسته مرکزی شهر ضمن تقویت منابع درآمدی شهرداری به کاهش ترافیک کمک می‌کند.
وی بیان کرد: پارک خودرو در مسیر خیابان تختی تا چهار راه سعدی مشکلاتی برای تردد شهروندان ایجاد کرده است و شهرداری باید با ارائه طرح مناسب نسبت به ساماندهی این محدوده اقدام کند.
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار ایلام گفت: شناسایی همه نقاط حادثه‌خیز درون‌شهری و برون‌شهری ضروری است و نصب دوربین ثبت تخلف و ایجاد سرعت‌کاه در مسیرهای پرخطر باید در اولویت شهرداری و دستگاه‌های مسئول قرار گیرد، زیرا کنترل ترافیک تنها با اتکا به نیروی انسانی امکان‌پذیر نیست.
از سوی دیگر ترافیک امروز شهر ایلام به عنوان مرکز استان، محصول عوامل گوناگون از جمله شمار بالای خودرو نسبت به جمعیت و خیابان‌های باریک و کم‌عرض است و یکی از چالش‌های اصلی نیز کمبود فضای مناسب برای توقف خودروها به شمار می‌رود که تنها به خیابان‌های مرکزی محدود نیست و در بسیاری از محله‌ها نیز یافتن جای پارک به مساله‌ای روزانه برای شهروندان تبدیل شده است.
وقتی خودرو فضای مشخصی برای توقف نداشته باشد، ناچار به حاشیه معابر می‌رود، توقف دوبله و اشغال بخشی از پهنای خیابان، مسیر عبور را محدود می‌کند، نتیجه این کار ترافیکی است که حتی در کوچه‌ها نیز خود را نشان می‌دهد.
ساخت خودروگاه طبقاتی گامی موثر برای کاهش فشار ترافیک بر هسته مرکزی شهر است اما بی تردید به تنهایی پاسخگو نیست و باید همزمان با تکمیل پروژه‌های عمرانی، ساماندهی مطب‌ها و مراکز خدماتی، اصلاح و تعریض معابر و تقویت حمل‌ونقل همگانی نیز دنبال شود.
در سال‌های گذشته، کارهایی مانند یک‌طرفه کردن خیابان‌ها و ساخت زیرگذر انجام شده است اما تجربه نشان داد که اصلاح مسیرهای ترافیکی اگر بدون آگاهی‌بخشی و برنامه‌ریزی کامل انجام شود، سردرگمی شهروندان را در پی دارد.
از سوی دیگر اگرچه ساخت زیرگذر چهارراه رسالت و میدان شهید کشوری بخشی از بار ترافیکی را کاهش داده اما مساله اصلی اینجاست که ترافیک ایلام تنها به یک یا دو نقطه محدود نیست و باید گفت که زیرگذر می‌تواند یک گره را باز کند، اما برای درمان ریشه‌ای باید کل شبکه حمل‌ونقل بازنگری شود و اقدام‌های لازم باید در قالب «برنامه جامع حمل‌ونقل شهری» دنبال شود تا اثر آن در کل شبکه معابر آشکار شود.
فرماندار ایلام در گفت و گفت و گو با ایرنا از ساخت خودروگاه طبقاتی در شهر خبر داده و گفت که این پروژه یکی از خواسته‌های دیرینه شهروندان بوده و در آستانه ورود به مرحله اجرا است.
احسان اکبری با اشاره به تمرکز فعالیت‌های اداری، تجاری و خدماتی در هسته مرکزی ایلام، اظهار کرد: کمبود فضای پارک و افزایش تردد خودروها به شکل‌گیری گره‌های ترافیکی در ساعت‌های اوج منجر شده و اجرای این پروژه می‌تواند در کاهش بار ترافیکی مؤثر باشد.
وی افزود: هماهنگی‌های لازم میان دستگاه‌های مرتبط انجام شده و با استفاده از ظرفیت شهرداری و اداره ورزش و جوانان استان، کوشش می‌شود موانع فنی و اعتباری پروژه برطرف شود و روند اجرای آن شتاب گیرد.
واقعیت این است که ایلام شهری با وسعت کم اما گرفتار گره بزرگ ترافیکی است، افزایش روزافزون خودروها و نبود تناسب زیرساخت‌ها با این حجم از تردد، مرکز استان را به خودروگاهی بزرگ تبدیل کرده که در ساعت‌های اوج، نفس شهر را به شماره می‌اندازد.
برخی از شهروندان نیز به نقش رفتارهای فردی در تشدید گره‌های ترافیکی اشاره می‌کنند، در این زمینه یکی از فرهنگیان ایلامی با تأکید بر تغییر فرهنگ تردد، گفت: بخشی از بار سنگین آمد و رفت ناشی از فرهنگ خودرومحور ما شهروندان است.
محمد صیفی بیان کرد: اگر هر یک از ما کوشش کند برای مسیرهای کوتاه از خودرو شخصی استفاده نکند، می‌تواند سهمی در کاهش ترافیک داشته باشد، هرچند این کار نیازمند زیرساخت‌های حمل‌ونقل همگانی کارآمد در شهر ایلام است.
یکی دیگر از شهروندان با اشاره به هدررفت زمان در مسیرهای کوتاه، گفت که بسیاری از وقت روزانه ما در خودرو و گره‌های ترافیکی سپری می‌شود در حالی که گستره ایلام آن‌قدر نیست که تردد در آن این‌همه زمان‌بر باشد.
علی اولادی بیان کرد که این وضعیت به ویژه در ساعت‌های آغاز و پایان کار اداره‌ها، در عمل آرامش زندگی روزمره را از مردم گرفته است.
در میان رخوت حاکم بر مدیریت ترافیک شهر، اقدام شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه ایلام در پیوستن به پویش «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» نشانه‌ای از تغییر نگرش سازمانی و گامی برای فرهنگ‌سازی در استفاده از خودروهای تک‌سرنشین در خیابان‌های ایلام به شمار می‌رود که تداوم آن می‌تواند الگویی کارآمد برای دیگر دستگاه‌های اجرایی استان باشد.
مدیر شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه ایلام در این باره، اظهار کرد: هدف از این اقدام، کاستن ردپای کربن، کاهش ترافیک هسته مرکزی شهر و ترویج فرهنگ استفاده از حمل‌ونقل همگانی میان کارکنان است و ما بر این باوریم که دستگاه‌های دولتی باید پیش‌قراول تغییرهای مثبت باشند.
شجاعت احدی افزود: کارکنان شرکت در روزهای سه‌شنبه، استفاده از خودرو شخصی را برای رفت‌وآمد به محل کار کنار گذاشته و از پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری یا خودروهای عمومی استفاده می‌کنند.
وی بیان کرد: این پویش به عنوان حرکتی پیوسته و رویه‌ای سازمانی در این شرکت نهادینه شده است.
مدیر شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی منطقه ایلام ادامه داد: کاهش مصرف بنزین، آلودگی صوتی و هوا و از همه مهم‌تر، ارتقای سلامت جسمی و روانی کارکنان از طریق تحرک بدنی، دستاوردهایی است که سه‌شنبه‌های بدون خودرو به دنبال خواهد داشت.
پویش سه‌شنبه‌های بدون خودرو ریشه‌ای مردمی دارد، این کار نخستین‌بار در آذر ۱۳۹۴ توسط «کوروش بختیاری» در اراک پایه‌گذاری و خیلی زود از حرکت محلی به گفتمانی ملی تبدیل شد.
در بهمن همان سال با حمایت دفتر محیط‌زیست و توسعه پایدار وزارت ورزش و جوانان، ستاد اجرایی این پویش تشکیل شد و از فروردین ۱۳۹۵ شکل رسمی به خود گرفت.
اگرچه این پویش پس از مدتی دچار افت‌وخیز شد، اما صدور بخشنامه مرداد امسال سازمان اداری و استخدامی کشور مبنی بر اجرای «روز بدون خودرو در دستگاه‌های اجرایی»، بار دیگر این ضرورت را به دستور کار سازمان‌ها بازگرداند.
اکنون ایلام نیز در مسیر این آزمون بزرگ قرار گرفته است، آزمونی که نشان خواهد داد آیا مدیران شهری و شهروندان ایلامی آمادگی دارند تا برای رسیدن به شهری آرام‌تر و پاک‌تر از راحتی خودروهای شخصی خود دست بشویند یا همچنان ترجیح می‌دهند در ترافیک ساخته و پرداخته خود، گرفتار باقی بمانند.
این رویکرد درون‌سازمانی، اگر به همه نهادهای دولتی و عمومی سرایت کند، می‌تواند به جریانی فراگیر در مدیریت سفر کارکنان تبدیل شود و از بار ترافیکی هسته مرکزی شهر به طرز چشمگیری بکاهد.
حضور دستگاه‌های اجرایی در این پویش می‌تواند به الگویی کاربردی برای گروه‌های مختلف جامعه تبدیل شود تا زمینه را برای کاهش وابستگی به خودروهای شخصی فراهم کند.
آمارهای ملی نشان می‌دهد که مشارکت دست‌کم ۲۰ درصدی جامعه در این پویش، می‌تواند روزانه تا ۱۰ میلیون لیتر صرفه‌جویی در مصرف سوخت به همراه داشته باشد، رقمی که در مقیاس شهری مانند ایلام، افزون بر کاهش آلاینده‌های هوا، به معنای بازگشت آرامش به گذرگاه‌های پرتردد است.
پویش سه‌شنبه‌های بدون خودرو فرصتی است تا با گذر از نگاه هزینه‌زا به زیرساخت‌های بتنی، بهره‌وری زیرساخت‌های موجود را با تغییر رفتار انسانی افزایش دهیم.
باید گفت که درمان ترافیک ایلام نه در طرح‌های پرهزینه که در پایداری چنین حرکت‌های فرهنگی نهفته است.
اگر پویش سه‌شنبه‌های بدون خودرو به سیاستی بالادستی در شورای ترافیک و شهرداری تبدیل شود، می‌توان به ایلامی امیدوار بود که در آن، حق دسترسی به خیابان‌ها نه برای خودروها، بلکه برای انسان‌ها به رسمیت شناخته می‌شود.
عبور از بحران ترافیکِ ایلام، نیازمند اراده‌ای است که باور داشته باشد، خیابان‌های خالی از خودرو، آغاز زیست و سرزندگی دوباره شهر است.