روستاهای ایلام؛ از اشتغال تا ماندگاری جمعیت
به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،استان ایلام با برخورداری از ظرفیت‌های گسترده کشاورزی، دامداری، تولید محصولات بومی و زندگی عشایری، از توانمندی‌های قابل‌توجهی برای توسعه روستایی برخوردار است؛ با این حال، کمبود زیرساخت‌ها، محدودیت منابع مالی، دشواری دسترسی به بازارهای فروش و مشکلات اشتغال، همچنان از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی روستاییان به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، مهاجرت از روستا به شهر تنها به معنای تغییر محل زندگی نیست، بلکه می‌تواند به کاهش نیروی کار مولد، تضعیف اقتصاد محلی و خالی‌شدن تدریجی روستاها از جمعیت جوان منجر شود؛ مسئله‌ای که ضرورت توجه هم‌زمان به توسعه زیرساخت‌ها، حمایت از تولید و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار را دوچندان می‌کند.
زیرساخت‌های روستایی؛ نخستین گام برای ماندگاری جمعیت
اسدالله چراغی، نماینده مردم شهرستان‌های آبدانان، بدره، دره‌شهر و دهلران در مجلس شورای اسلامی گفت: با توجه به محدودیت منابع و اعتبارات قطره‌چکانی در سطح استان، راهکار اصلی برای پیشبرد پروژه‌های عمرانی، به‌ویژه در مناطق روستایی، جذب اعتبارات ملی است و اختصاص سهم بیشتری از ردیف‌های بودجه‌ای کشور به استان می‌تواند روند توسعه زیرساخت‌ها را شتاب ببخشد.
وی افزود: در مجموع ۲۳۰ روستا در شهرستان‌های آبدانان، بدره، دره‌شهر و دهلران قرار دارد که توسعه زیرساخت‌های آن‌ها به‌صورت جدی در دستور کار است. تمرکز بر بهبود راه‌های دسترسی، آسفالت معابر و تقویت خدمات زیربنایی، با هدف ارتقای کیفیت زندگی روستاییان دنبال می‌شود.
نماینده مردم این چهار شهرستان در مجلس با اشاره به اینکه توسعه روستایی تنها به آسفالت مسیرها محدود نمی‌شود، اظهار داشت: تقویت زیرساخت‌ها گامی اساسی برای تثبیت جمعیت، جلوگیری از مهاجرت و فراهم‌کردن بستر مناسب فعالیت‌های اقتصادی و کشاورزی است. هرچه دسترسی‌ها تسهیل شود، خدمات‌رسانی در حوزه‌های بهداشت، آموزش و تأمین کالا نیز باکیفیت بالاتری انجام خواهد شد.
چراغی با تأکید بر نیاز حوزه انتخابیه به اعتبارات بیشتر بیان داشت: با توجه به گستردگی منطقه و تعداد بالای روستاها، پیگیری مستمر در کمیسیون‌های مجلس و تعامل با وزارتخانه‌های مرتبط برای تأمین منابع موردنیاز پروژه‌های نیمه‌تمام و آغاز طرح‌های جدید ضروری است.
وی خاطرنشان کرد: روند فعلی توسعه زیرساخت‌های روستایی رضایت‌بخش است، اما تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله وجود دارد و هدف‌گذاری این است که تمامی روستاهای استان ایلام از خدمات زیربنایی مناسب و استاندارد بهره‌مند شوند.
روستابازارها؛ حلقه اتصال تولیدکننده و مصرف‌کننده
در کنار توسعه زیرساخت‌ها، رونق فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد بازار مطمئن برای عرضه محصولات بومی از دیگر راهکارهای مؤثر برای کاهش مهاجرت روستاییان به شمار می‌رود. روستابازارها می‌توانند با کوتاه‌کردن زنجیره واسطه‌گری، زمینه فروش مستقیم محصولات کشاورزی، دامی، صنایع‌دستی و فرآورده‌های خانگی را فراهم کنند و سهم بیشتری از درآمد حاصل از تولید را به خانوارهای روستایی اختصاص دهند.
الهام احمدی، پژوهشگر اقتصاد منطقه‌ای، گفت: توسعه استان ایلام نباید صرفاً متکی به اعتبارات دولتی باشد، بلکه تقویت زنجیره تولید تا مصرف در داخل استان می‌تواند موجب گردش سرمایه در منطقه و افزایش تاب‌آوری اقتصادی شود.
.jpg)
وی تصریح کرد: هر روستابازار موفق می‌تواند به یک هسته کارآفرینی تبدیل شود؛ بستری که در آن جوانان روستایی به‌جای جست‌وجوی شغل در شهرهای بزرگ، در زادگاه خود فعالیت اقتصادی راه‌اندازی کنند.
از این منظر، ایجاد بازارهای محلی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که با حمایت از تولیدکنندگان، آموزش بازاریابی، بسته‌بندی مناسب، توسعه فروش اینترنتی و دسترسی به شبکه‌های توزیع همراه باشد. در غیر این صورت، تولید محصولات بومی بدون برخورداری از بازار پایدار، نمی‌تواند درآمد قابل اتکایی برای خانوارهای روستایی ایجاد کند.
عشایر ایلام؛ ظرفیت تولیدی در میان محدودیت‌های معیشتی
زندگی روستایی در ایلام با فعالیت‌های عشایری پیوندی عمیق دارد. این استان با برخورداری از بیش از ۶۰۰ روستا و حضور ایل‌ها و طوایف مختلف عشایری، از شمال تا جنوب ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه دامداری، کشاورزی و تولید محصولات محلی دارد. کوچ بهاره و پاییزه عشایر نیز همچنان بخشی از حیات اجتماعی و اقتصادی منطقه است.
فرشاد یاسمی، مدیرکل امور عشایر استان ایلام گفت: حدود ۱۲ هزار خانوار عشایری در استان زندگی می‌کنند که عمدتاً در شهرستان‌های ملکشاهی، دهلران، مهران و سیروان مستقر هستند. عشایر ایلام سالانه بیش از هفت هزار تن گوشت قرمز و حدود ۵۰۰ تن لبنیات تولید می‌کنند و سهم قابل‌توجهی در تأمین امنیت غذایی استان دارند.
وی با اشاره به مشکلات معیشتی عشایر افزود: تأمین علوفه، نبود زیرساخت‌های جاده‌ای مناسب و مشکلات آبرسانی سیار از مهم‌ترین چالش‌های کنونی این جامعه است و خشکسالی اخیر نیز فشار زیادی بر دامداران وارد کرده است.
.jpg)
یاسمی خاطرنشان کرد: با وجود این مشکلات، روحیه خوداتکایی در میان عشایر ایلامی بالاست و بسیاری از خانواده‌ها با استفاده از طرح‌های دام سبک یا تسهیلات روستایی برای توسعه فعالیت‌های خود تلاش می‌کنند.
توجه به نیازهای عشایر، تأمین آب و نهاده‌های دامی و بهبود مسیرهای دسترسی می‌تواند ضمن حفظ شیوه معیشت این جامعه، از کاهش ظرفیت تولید و افزایش فشارهای اقتصادی بر خانوارهای عشایری جلوگیری کند.
دهیاری‌ها و موانع اشتغال؛ فاصله میان برنامه و اجرا
در کنار مشکلات زیرساختی، محدودیت منابع مالی دهیاری‌ها و دشواری دسترسی به تسهیلات اشتغال‌زایی از جمله مسائلی است که اجرای طرح‌های توسعه روستایی را با چالش مواجه می‌کند.
یکی از دهیاران روستاهای دهلران گفت: روستا فقط محل زندگی نیست، بلکه پایگاه تولید و هویت به شمار می‌رود. زنان روستایی در کنار فعالیت‌های کشاورزی، در زمینه تولید صنایع‌دستی، خشکبار، ترشیجات و محصولات خانگی نیز فعالیت دارند و در صورت برخورداری از حمایت تسهیلاتی واقعی و بازاریابی مناسب، زمینه ایجاد اشتغال و حتی مهاجرت معکوس فراهم می‌شود.
وی با انتقاد از موانع اجرای برخی طرح‌های روستایی افزود: بسیاری از طرح‌ها در مرحله برنامه‌ریزی باقی می‌مانند؛ دهیاری‌ها با کمبود بودجه مواجه‌اند، تسهیلات با تأخیر پرداخت می‌شود و جوانان نیز به دلیل نداشتن تضمین یا وثیقه کافی، امکان استفاده از وام‌های اشتغال‌زایی را پیدا نمی‌کنند.
این دهیار تأکید کرد: اگر دولت اختیارات مالی بیشتری در اختیار دهیاری‌ها قرار دهد، امکان اجرای پروژه‌های کوچک اما مؤثر در حوزه اشتغال و خدمات‌رسانی فراهم خواهد شد.
تقویت توان مالی دهیاری‌ها، تسهیل شرایط دریافت تسهیلات و نظارت بر اجرای طرح‌های مصوب می‌تواند فاصله میان برنامه‌های توسعه روستایی و نیازهای واقعی مردم را کاهش دهد.
جوانان روستایی؛ از زمین‌های بلااستفاده تا کارآفرینی
با وجود مشکلات موجود، تجربه برخی جوانان نشان می‌دهد که روستاها در صورت برخورداری از حمایت کارشناسی، تسهیلات مناسب و زیرساخت‌های ارتباطی، ظرفیت تبدیل‌شدن به کانون‌های تولید و کارآفرینی را دارند.
احمد جلالی، جوان کارآفرین از بخش چوار که با استفاده از تسهیلات تبصره ۱۸ کارگاهی برای تولید گیاهان دارویی راه‌اندازی کرده است، در گفتگو با خبرنگار «ایلام بیدار» گفت: بیش از ۱۰ سال زمین‌های روستا بلااستفاده مانده بود، اما با مشاوره کارشناسان جهاد کشاورزی و کمک صندوق کارآفرینی امید تصمیم گرفتم به‌جای مهاجرت، در زادگاه خود بمانم و فعالیت اقتصادی راه‌اندازی کنم.
وی افزود: اکنون علاوه بر خانواده خودم، برای شش نفر دیگر نیز اشتغال ایجاد کرده‌ام و این تجربه نشان می‌دهد که با شناسایی ظرفیت‌های بومی و فراهم‌شدن حمایت‌های لازم، می‌توان در روستا نیز فرصت‌های شغلی پایدار ایجاد کرد.
این کارآفرین با اشاره به اهمیت توسعه اینترنت و آموزش‌های آنلاین بیان داشت: جوانان روستایی ایده‌های بزرگی برای فروش اینترنتی عسل، لبنیات و صنایع‌دستی و همچنین توسعه گردشگری دارند. روستا می‌تواند به مرکز نوآوری تبدیل شود، به‌شرط آنکه نگاه به روستاییان از ترحم به توانمندسازی تغییر کند.
توسعه اینترنت پرسرعت، آموزش مهارت‌های دیجیتال و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک می‌تواند فرصت دسترسی تولیدکنندگان روستایی به بازارهای فراتر از محدوده جغرافیایی خود را افزایش دهد و زمینه ماندگاری جوانان در مناطق روستایی را تقویت کند.
توسعه متوازن؛ راه عبور از مهاجرت روستاییان
مهاجرت از روستا به شهر پدیده‌ای چندبعدی است که نمی‌توان آن را تنها با اجرای پروژه‌های عمرانی یا پرداخت تسهیلات اشتغال‌زایی متوقف کرد. نبود راه‌های مناسب، محدودیت دسترسی به آب، خدمات آموزشی و بهداشتی، دشواری فروش محصولات و کمبود فرصت‌های شغلی پایدار، مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته‌اند که بر تصمیم خانوارهای روستایی برای ترک محل زندگی خود اثر می‌گذارند.
تجربه‌های مطرح‌شده نشان می‌دهد که توسعه روستاهای ایلام نیازمند برنامه‌ای جامع و مستمر است؛ برنامه‌ای که در آن تأمین زیرساخت‌ها در کنار حمایت از کشاورزان، دامداران و عشایر، تقویت روستابازارها، تسهیل دسترسی به تسهیلات، توانمندسازی دهیاری‌ها و توسعه کسب‌وکارهای اینترنتی قرار گیرد.
در چنین مسیری، روستاها نه به‌عنوان مناطقی نیازمند حمایت مقطعی، بلکه به‌عنوان بخش مهمی از اقتصاد مولد استان دیده می‌شوند. ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار، افزایش درآمد خانوارها و فراهم‌کردن دسترسی عادلانه به خدمات، می‌تواند انگیزه ماندگاری جمعیت را افزایش دهد و حتی زمینه بازگشت بخشی از مهاجران را فراهم کند.
ماندگاری جمعیت در روستاهای ایلام زمانی محقق می‌شود که زندگی در روستا، علاوه بر برخورداری از امکانات اولیه، امکان اشتغال، درآمد پایدار و ساختن آینده‌ای روشن را برای نسل جوان فراهم کند.
منبع خبر: ایلام بیدار