کاپیتولاسیون؛ نماد وابستگی رژیم پهلوی و نقطه عطفی در مبارزه برای استقلال ایران

به گزارش خبرگزاری بسیج مازندران، کاپیتولاسیون، در مفهوم حقوقی خود، به برخورداری اتباع خارجی از امتیازات قضایی ویژه در کشور میزبان اشاره دارد. بر اساس این امتیاز، اتباع مشمول آن در صورت ارتکاب جرم در ایران، از رسیدگی عادی محاکم ایران مصون می‌ماندند و پرونده آنان تابع سازوکارهای قضایی کشور متبوعشان بود. چنین وضعیتی، اصل برابری در برابر قانون و حاکمیت قضایی ایران را به چالش می‌کشید و جایگاه اتباع خارجی را در موقعیتی ممتاز نسبت به شهروندان ایرانی قرار می‌داد.

در چهارم آبان ۱۳۴۳، امام خمینی (ره) با ایراد سخنرانی‌ای صریح و تاریخی، به افشای ابعاد این مصوبه پرداختند و آن را نشانه‌ای از خدشه‌دار شدن استقلال و عزت ملت ایران دانستند. ایشان با لحنی اعتراضی پرسیدند: «آیا ملت ایران می‌داند که مجلس، با پیشنهاد دولت، سند بردگی ملت ایران را امضا کرد؟… سند وحشی بودن ملت مسلمان را به آمریکا داد…»

امام خمینی (ره) در این سخنرانی، به مصونیت مستشاران آمریکایی و خانواده‌های آنان اشاره کردند و نسبت به پیامدهای سیاسی، حقوقی و اجتماعی این امتیاز هشدار دادند. موضع‌گیری ایشان، کاپیتولاسیون را از یک موضوع حقوقی فراتر برد و به مسئله‌ای مرتبط با استقلال ملی، شأن اجتماعی ایرانیان و حق حاکمیت کشور تبدیل کرد.

واکنش رژیم پهلوی به این اعتراض، بازداشت و تبعید امام خمینی (ره) بود. در سیزدهم آبان ۱۳۴۳، ایشان بازداشت و به ترکیه تبعید شدند؛ اقدامی که با هدف مهار مخالفت‌های سیاسی صورت گرفت، اما اعتراض به سیاست‌های وابسته به آمریکا را از حافظه تاریخی جریان مبارزه با رژیم پهلوی پاک نکرد.

پس از تبعید امام، حسنعلی منصور، نخست‌وزیر وقت، در سخنرانی خود در مجلس سنا کوشید موضع دولت را درباره این مسئله توضیح دهد و تصویری متفاوت از سیاست‌های حکومت ارائه کند. با این حال، مناقشه بر سر کاپیتولاسیون همچنان یکی از موضوعات مهم فضای سیاسی آن دوره باقی ماند. در اول بهمن ۱۳۴۳، منصور به دست یکی از اعضای هیئت مؤتلفه اسلامی ترور شد و به قتل رسید.

با پیروزی انقلاب اسلامی، زمینه برای لغو این امتیاز فراهم شد. در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸، به پیشنهاد هیئت وزیران و با تصویب شورای انقلاب، قانون مربوط به کاپیتولاسیون لغو شد؛ اقدامی که پایان رسمی این امتیاز و بازگشت به اصل حاکمیت قضایی کشور را رقم زد.

موسی حقانی، رئیس پژوهشکده تاریخ معاصر، با اشاره به ماهیت کاپیتولاسیون، آن را ابزاری برای تداوم سلطه بیگانگان بر ایران توصیف می‌کند. به گفته وی، رژیم پهلوی در شرایطی که به حمایت و منابع مالی آمریکا متکی بود، با پذیرش چنین امتیازی، استقلال کشور را در معرض خدشه قرار داد و زمینه حضور گسترده مستشاران آمریکایی را فراهم کرد.

حقانی همچنین تأکید می‌کند که این اقدام، تصویری مخدوش از جایگاه ایران در افکار عمومی جهان ایجاد کرد؛ در مقابل، ایستادگی امام خمینی (ره) در برابر کاپیتولاسیون، به یکی از جلوه‌های مهم دفاع از هویت ملی، استقلال سیاسی و مقابله با سلطه خارجی تبدیل شد.

خبرنگار: زینب دیوارگر